Tasarrufun İptali Davası: Özel Dava Şartları, İptal Sebepleri ve Hükmün Sınırları

Tasarrufun iptali davası, icra takibinde semeresiz kalan alacaklının borçlunun mal kaçırma amaçlı işlemlerine karşı başvurduğu en etkili araçtır; ancak aynı zamanda usulden ret oranı yüksek, dava şartları bakımından en çok bozma kararı alan dava türlerinden biridir. Esasa ilişkin delil ne kadar güçlü olursa olsun, aciz belgesindeki bir eksiklik, takibin kesinleşmemesi veya tasarrufun borcun doğumundan önce yapılmış olması dosyayı esasa girilmeden sonlandırabilir. Bu yazıda davanın özel dava şartlarını, İcra ve İflas Kanunu'ndaki üç iptal sebebi grubunu, yargılama usulünü ve hükmün kapsamını, dilekçe ve delil stratejisi açısından ele alıyoruz.

Davanın Niteliği: Ayni Değil, Nispi Bir Dava

İİK m. 277'ye göre iptal davasının amacı, İİK m. 278, 279 ve 280'de yazılı tasarrufların “butlanına hükmettirmek”tir. Kanun metnindeki “butlan” ifadesine rağmen uygulama, davanın tasarrufu herkese karşı ortadan kaldırmadığını, yalnız davacı alacaklının alacağıyla sınırlı bir sonuç doğurduğunu kabul eder. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu E.2026/74 K.2026/333 (20.05.2026) sayılı kararında iptal davasının taşınmazın aynına ilişkin olmayan, alacaklıya alacağını tahsil olanağı sağlayan nispi nitelikte bir dava olduğunu vurgulamıştır.

Bu nitelendirmenin pratik sonucu İİK m. 283'te görülür: Dava kabul edilirse davacı, dava konusu mal üzerinde cebri icra yoluyla hakkını alma yetkisi elde eder ve taşınmaz söz konusuysa üçüncü kişi adına olan tapu kaydının düzeltilmesine gerek kalmadan haciz ve satış isteyebilir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu E.2023/472 K.2024/592 (27.11.2024) sayılı kararında da davanın amacı; borçlunun, amacını bilen veya bilmesi gereken kişilerle yaptığı işlemleri alacakla sınırlı olarak hükümsüz sayıp mal veya hakkı hâlen borçluya aitmiş gibi cebri icraya konu etmek şeklinde tanımlanmıştır. Dolayısıyla talep sonucunda “tapu iptali ve tescil” istenmesi, davanın niteliğiyle bağdaşmayan ve hüküm fıkrasında düzeltilmesi gereken bir hatadır.

Davayı Kimler Açabilir?

İİK m. 277 aktif dava ehliyetini iki gruba ayırır:

• Elinde muvakkat (geçici) veya kati (kesin) aciz vesikası bulunan her alacaklı,
• İflas idaresi ya da İİK m. 245 ve İİK m. 255/3'te yazılı hâllerde alacaklıların kendileri.

İİK m. 245, masanın takip etmeye gerek görmediği bir iddianın takip hakkının bunu isteyen alacaklıya devrini düzenler; elde edilen sonuçtan masraflar düşüldükten sonra devralanın alacağı ödenir, artan kısım masaya yatırılır. İİK m. 255/3 ise iflas kapandıktan sonra şüpheli bir hakkın ortaya çıkması hâlinde iflas dairesinin durumu alacaklılara ilan veya mektupla bildireceğini ve İİK m. 245'e göre işlem yapılacağını öngörür. İflas sürecinde alacaklı adına dava açılacaksa bu devir işleminin belgelenmesi, aktif husumet itirazına karşı ilk savunma hattıdır.

Özel Dava Şartları ve İnceleme Sırası

Yargıtay, tasarrufun iptali davasında genel dava şartlarının yanında davaya özgü şartların bulunmasını arar. Yargıtay 12. Hukuk Dairesi E.2025/4894 K.2026/1464 (03.03.2026) sayılı kararında bu özel şartlar şöyle sayılmıştır:

1. Geçici veya kesin aciz vesikasının varlığı,
2. İcra takibinin kesinleşmiş olması,
3. Tasarrufun borcun doğumundan sonra yapılmış olması,
4. Gerçek bir alacağın varlığı.

Bu şartlar mahkemece kendiliğinden araştırılır. Yargıtay 12. Hukuk Dairesi E.2025/4948 K.2026/2827 (28.04.2026) sayılı kararında dava şartlarının davanın her aşamasında öncelikle ve resen incelenmesi gerektiği vurgulanmış; ilk derece mahkemesinin 23.09.2020 tarihli devre ilişkin tasarrufu iptal ederek takip alacağı ve fer'ileriyle sınırlı haciz ve satış yetkisi verdiği, istinaf başvurusunun da esastan reddedildiği dosyada hüküm bozulmuştur. Bu karar, istinaf denetiminden geçmiş bir kabul hükmünün dahi dava şartı incelemesi bakımından güvende olmadığını gösteren tipik bir örnektir.

İnceleme sıralaması da önemlidir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu E.2023/472 K.2024/592 (27.11.2024) sayılı kararına göre taraf teşkili sağlandıktan sonra önce mahkemeye, sonra taraflara ilişkin dava şartları, davanın süresinde açılıp açılmadığı, ardından dava konusuna ilişkin şartlar ve en son iptal davasına özgü şartlar incelenir; bunlardan biri yoksa esasa girilmeden usulden ret kararı verilir.

Aciz belgesi

Aciz belgesi davanın kurucu unsurudur. İİK m. 278, geçici veya kesin aciz belgesi yanında “aciz belgesi niteliğinde olan haciz tutanağı”nı da başlangıç tarihi olarak kabul eder. Uygulamada en sık sorun, haciz tutanağının borçlunun haczi kabil malının bulunmadığını veya mevcut malların alacağı karşılamadığını açıkça ortaya koymamasıdır. Dilekçeye haciz tutanağının tamamı eklenmeli, tutanaktaki tespitlerin aciz hâlini gösterdiği ayrıca açıklanmalıdır.

Kesinleşmiş takip ve gerçek alacak

Takibin kesinleşmiş olması ve alacağın gerçek olması birlikte değerlendirilir. Danışıklı bir takip veya henüz itiraz/şikâyet süreci devam eden bir takip üzerinden dava açılması, dosyanın usulden reddine yol açabilir. Takip dosyasının UYAP çıktısının yanı sıra ödeme emrinin tebliğ ve kesinleşme şerhinin dosyaya sunulması bu nedenle zorunlu kabul edilmelidir.

Tasarrufun borcun doğumundan sonra yapılması

Bu şart, alacaklının işlem yaparken borçlunun malvarlığına güvendiği düşüncesine dayanır. Yargıtay 12. Hukuk Dairesi E.2025/4894 K.2026/1464 (03.03.2026) sayılı kararında bu koşulun ön koşul olduğu, varlığı belirlenmeden esas hakkında hüküm kurulamayacağı ve mahkemece resen araştırılacağı belirtilmiş; borcun, borç ilişkisiyle aynı anda veya ondan sonra doğabileceği, borcun niteliğine göre doğum tarihinin değişebileceği açıklanmıştır.

Uygulamadaki tartışma çoğunlukla kambiyo senedi ve kredi ilişkilerinde çıkar. Yargıtay 12. Hukuk Dairesi E.2025/4846 K.2026/980 (17.02.2026) sayılı dosyada davalı, kredi sözleşmesinin ve kambiyo evrakının tanzim tarihinin 16.11.2017 ve 06.12.2017 tarihli satışlardan sonra olduğunu savunmuş; ilk derece mahkemesi davayı kabul ederek bir kısım bağımsız bölüm için cebri satış yetkisi, üçüncü kişiye devredilen bölümler için tazminat hükmü kurmuş, karar Yargıtay'ca bozulmuştur. Borcun doğum tarihi, senedin tanzim tarihiyle sınırlı tutulmamalı; temel ilişki, kredi sözleşmesi, cari hesap veya kefalet gibi kaynak ilişkinin kurulduğu tarih delillendirilmelidir.

İptal Sebepleri: Üç Ayrı Rejim

Kanun iptale tabi tasarrufları üç grupta toplar; ancak Yargıtay Hukuk Genel Kurulu E.2026/74 K.2026/333 (20.05.2026) sayılı kararında bu sayımın sınırlı olmadığı, hangi tasarrufun iptale tabi olduğunun hâkimin takdirinde bulunduğu belirtilmiştir. Aynı kararda alacağın temliki, boşanma protokolüyle yapılan işlemler, şirket hissesinin devri, ipoteklerin temliki ve nam-ı müstear ile gizlenmiş danışıklı işlemlerin de iptal davasına konu olabileceğinin Yargıtay uygulamasıyla istikrar kazandığı, borçlunun aktifini azaltan veya artırıcı işlemleri yapmayan davranışlarının da davaya konu olabileceği ifade edilmiştir.

İvazsız tasarruflar (İİK m. 278)

Alışılmış hediyeler dışında belirtilen bir yıllık sürede yapılan bütün bağışlamalar ve ivazsız tasarruflar iptale tabidir. Kanun ayrıca bazı işlemleri bağışlama sayar: üçüncü derece dâhil kan ve kayın hısımları, son bir yıl içinde evlilik birliği sona ermiş olsa bile eş, evlat edinen ile evlatlık ve ortak konutta yaşayan kişiler arasındaki tasarruflar, gerçek değerine uygun ivazlı olduğu ispatlanmadıkça bağışlama sayılır. Borçlunun verdiği şeyin gerçek değerine göre “pek aşağı bir fiyat” kabul ettiği sözleşmeler ile uygun karşılık ispatlanmadıkça ömür boyu gelir, intifa hakkı ve ölünceye kadar bakma sözleşmeleri de bu kapsamdadır. Burada değer farkının tespiti için tasarruf tarihindeki gerçek değeri esas alan bir keşif ve bilirkişi incelemesi talep edilmelidir.

Aciz hâlinde yapılan tasarruflar (İİK m. 279)

Borcunu ödemeyen borçlunun belirtilen bir yıllık sürede yaptığı şu işlemler iptale tabidir: önceden taahhüt edilmemiş olmak kaydıyla mevcut bir borcu teminat altına almak için kurulan rehinler, para veya mutat ödeme araçları dışında yapılan ödemeler, vadesi gelmemiş borç için yapılan ödemeler ve kişisel hakların kuvvetlendirilmesi için tapuya verilen şerhler. İşlemden yararlanan kişi borçlunun durumunu bilmediğini ispat ederse dava dinlenmez; ispat yükü davalı üçüncü kişidedir.

Zarar verme kastıyla yapılan tasarruflar (İİK m. 280)

Uygulamada en sık başvurulan sebep budur. Malvarlığı borçlarına yetmeyen borçlunun alacaklılarına zarar verme kastıyla yaptığı tüm işlemler, borçlunun mali durumu ve kastı işlemin diğer tarafınca biliniyor veya bilinmesini gerektiren açık emareler bulunuyorsa iptal edilebilir. Kritik sınır, işlem tarihinden itibaren beş yıl içinde borçlu aleyhine haciz veya iflas yoluyla takipte bulunulmuş olmasıdır.

Karşı tarafın borçlunun eşi, usul veya füruu, üçüncü dereceye kadar (bu derece dâhil) kan ve sıhri hısımları, evlat edineni veya evlatlığı olması hâlinde borçlunun durumunu bildiği farz edilir; aksini ancak İİK m. 279'un son fıkrasına göre ispat edebilir. Ticari işletmenin veya ticari emtianın tamamını ya da önemli kısmını devralan kişi için de kast ve bilgi karinesi öngörülmüştür; bu karine, devirden en az üç ay önce davacı alacaklıya yazılı bildirim yapıldığı veya kanunda öngörülen ilan yollarına başvurulduğu ispat edilerek çürütülebilir.

Yargılama Usulü, İhtiyati Haciz ve Ödeme ile Ret

İİK m. 281 uyarınca iptal davaları basit yargılama usulüyle görülür ve hâkim uyuşmazlığı hâl ve şartları gözeterek serbestçe takdir eder. Bu serbest takdir, özellikle muvazaa ve kast iddialarında yan delillerin (bedelin ödendiğine dair banka kaydı olmaması, satıştan sonra borçlunun taşınmazı kullanmaya devam etmesi, kısa aralıklarla zincirleme devir) kapsamlı biçimde değerlendirilebilmesine imkân verir.

Aynı madde, iptale tabi tasarrufların konusu mallar hakkında alacaklının talebiyle ihtiyati haciz kararı verilebileceğini düzenler; teminatın gerekip gerekmediği ve miktarı mahkemenin takdirindedir. Ancak dava, elden çıkarılmış mallar yerine geçen değere ilişkinse teminat gösterilmeden ihtiyati haciz kararı verilemez. Dava açılırken ihtiyati haciz talebinin dilekçede ayrıca ve gerekçeli olarak yer alması, devam eden yargılamada malın yeniden devrini engellemenin pratik yoludur.

Davalılardan herhangi biri davacının alacağını öderse dava reddedilir; hâkim yargılama giderlerini durumun gereğine göre davalılardan birine yükleyebilir veya aralarında paylaştırabilir. Bu ret, davacının haksızlığı anlamına gelmediğinden masraf talebi açıkça ileri sürülmelidir.

Hükmün Kapsamı ve Üçüncü Kişinin Durumu

İİK m. 283'e göre dava konusu mal üçüncü kişinin elinden çıkmışsa, üçüncü kişi bu malların yerine geçen değer oranında ve davacının alacağını aşmamak üzere nakden tazminata mahkûm edilir. Üçüncü kişi aynı davada malvarlığındaki eksilmenin borçludan tahsilini isteyebilir; bu talep, iptal davasının ayrılarak önce karara bağlanmasına engel değildir. Davayı kaybeden üçüncü kişi şeyi veya bedelini borçludan ya da iflas masasından geri isteyebilir. Kendisine bağış yapılan iyiniyetli kişi ise yalnız dava zamanında elinde bulunan miktarı geri vermekle yükümlüdür.

Hüküm fıkrasında; iptal edilen tasarrufun tarih ve yevmiye numarası, dayanak takip dosyası, “alacak ve fer'ileriyle sınırlı olmak üzere” ibaresi ve taşınmaz bazında haciz ve satış yetkisi ayrı ayrı gösterilmelidir. Elden çıkarılan ve elde kalan malların aynı hükümde karışık biçimde değerlendirilmesi, tazminatın hangi değer üzerinden hesaplandığının belirsiz kalmasına yol açar.

Konkordato Sürecinde İptal

İİK m. 309/k'ya göre borçlunun konkordatonun tasdikinden önce yaptığı hukuki işlemler de iptale tabidir. Geçici konkordato mühletinin verildiği tarih, iptal davası açma sürelerinin hesaplanmasında haczin veya iflasın açılmasının yerini tutar. Konkordato masasına yöneltilen taleplerin tasarrufun iptali yoluyla kısmen veya tamamen reddi mümkünse, konkordato tasfiye memurları def'i yoluyla iptal talebinde bulunmaya yetkili ve yükümlüdür. Konkordato sürecindeki borçlu dosyalarında süre hesabının başlangıç noktasının bu hükme göre belirlenmesi gerekir.

Miras Hukukundaki İptal Davasıyla Karıştırılmamalı

Aynı adı taşımasına rağmen ölüme bağlı tasarrufun iptali davası tamamen farklı bir kurumdur. TMK m. 557 bu davayı ehliyetsizlik, irade sakatlığı, hukuka veya ahlaka aykırılık ve şekil eksikliği sebeplerine bağlar; TMK m. 558 dava hakkını menfaati bulunan mirasçı veya vasiyet alacaklısına tanır. TMK m. 559'daki hak düşürücü süreler (öğrenmeden itibaren bir yıl; iyiniyetli davalılara karşı on, iyiniyetli olmayanlara karşı yirmi yıl) ve tenkis için TMK m. 571'deki süreler, icra hukukundaki iptal davasına uygulanmaz. Mirasbırakanın borçlu olduğu dosyalarda iki davanın talep sonuçlarının ve dayanaklarının ayrıştırılması gerekir.

Uygulamada Dikkat: Kontrol Listesi

• Aciz belgesi: Geçici veya kesin aciz belgesi ya da aciz belgesi niteliğinde haciz tutanağı dosyada mı? Tutanak aciz hâlini açıkça gösteriyor mu?
• Takibin kesinliği: Ödeme emri tebliği ve kesinleşme şerhi belgelenmiş mi?
• Borcun doğum tarihi: Kambiyo senedi tanzim tarihi yerine temel ilişkinin kurulduğu tarih ispatlandı mı?
• Süre pencereleri: İİK m. 278 ve 279 için bir yıllık geriye dönük süre, İİK m. 280 için işlemden itibaren beş yıl içinde takip şartı ayrı ayrı hesaplandı mı?
• Karineler: Davalı ile borçlu arasındaki akrabalık veya ticari işletme devri ilişkisi nüfus kaydı, ticaret sicili gibi belgelerle ortaya kondu mu?
• Talep sonucu: “Tapu iptali ve tescil” değil, alacakla sınırlı haciz ve satış yetkisi istendi mi? Elden çıkarılan mallar için tazminat talebi ayrıca yazıldı mı?
• İhtiyati haciz: Talep edildi mi; değer davasında teminat zorunluluğu dikkate alındı mı?
• Davalılar: Borçlu ve tasarrufun tüm tarafları, zincirleme devir varsa sonraki iktisap edenler davaya dâhil edildi mi?

Sonuç

Tasarrufun iptali davasında başarının ilk koşulu, esas incelemeye geçilebilmesidir. Yargıtay'ın son dönem kararları, aciz belgesi, kesinleşmiş takip, gerçek alacak ve borcun tasarruftan önce doğmuş olması şartlarını her aşamada resen denetlediğini ve istinaftan geçmiş kabul hükümlerini dahi bu nedenle bozduğunu göstermektedir. Dava şartları eksiksiz kurulduktan sonra İİK m. 278, 279 ve 280'deki sebeplerden dosyaya en uygun olanın seçilmesi, karinelerin doğru kullanılması ve hükmün nispi niteliğine uygun bir talep sonucunun yazılması, davanın hem kabulünü hem de infazını güvence altına alır.

Yararlanılan kaynaklar

Mevzuat

• İİK m.277 (İptal davası ve davacılar)
• İİK m.278 (İvazsız tasarrufların butlanı)
• İİK m.279 (Acizden dolayı butlan)
• İİK m.280 (Zarar verme kastından dolayı iptal)
• İİK m.283 (İadenin şümulü)
• İİK m.245 (Münazaalı hakların talep eden alacaklılara temliki)
• İİK m.255 (İflas kapandıktan sonra)
• İİK m.281 (İptal davalarında yargılama usulü)
• İİK m.309/K (Hukukî işlemlerin iptali)
• TMK m.557 (Sebepleri)
• TMK m.558 (Dava hakkı)
• TMK m.559 (Hak düşürücü süreler)
• TMK m.571 (Hak düşürücü süreler)

Yargı kararları

• Hukuk Genel Kurulu E.2026/74 K.2026/333
• Hukuk Genel Kurulu E.2023/472 K.2024/592
• 12. Hukuk Dairesi E.2025/4894 K.2026/1464
• 12. Hukuk Dairesi E.2025/4948 K.2026/2827
• 12. Hukuk Dairesi E.2025/4846 K.2026/980