Kesinleşmiş Takipte Haczin Düşmesi ve Yenilenmesi: İİK m. 110 Uygulama Rehberi

Kesinleşmiş bir takipte haciz konulması, alacaklı açısından işin bittiği anlamına gelmez. Haciz, alacaklının belirli sürelerde aktif işlem yapmasına bağlı, adeta “bakım isteyen” bir haktır. Satış talebinin zamanında yapılmaması ya da geri alınan talebin süresinde yenilenmemesi, haczi kendiliğinden ortadan kaldırır; daha sonra konulacak haciz ise artık yeni tarihli, yeni sıralı bir hacizdir. Uygulamada en çok hak kaybı, haczin düştüğünün sıra cetveli aşamasında, yani paylaştırma sırasında fark edilmesiyle yaşanır. Bu yazıda haczin düşme sebepleri, sicil ve muhafaza açısından sonuçları, yenileme hacizlerinde dikkat edilecek usul kuralları ve güncel içtihat çizgisi dosya pratiği gözetilerek ele alınmaktadır.

Haczin kendiliğinden kalkması: İİK m. 110'un çerçevesi

Güncel mevzuata göre İİK m. 110/1, iki ayrı düşme sebebi öngörür: bir malın satılmasının kanuni süre içinde istenmemesi ve satış talebinin geri alınıp kanuni süre içinde yenilenmemesi. Bu hâllerde “o mal üzerindeki haciz kalkar”. Düşme kendiliğinden gerçekleşir; icra müdürünün ayrıca bir karar vermesine bağlı değildir. Müdürün sonradan verdiği “haczin düştüğünün tespiti” niteliğindeki işlem yalnızca açıklayıcıdır.

Kanuni satış süreleri

Satış talebi süreleri malın niteliğine göre değişir. Yargıtay İBBGK E.2016/4 K.2018/1 (16.02.2018) sayılı kararında açıklandığı üzere alacaklı, haczedilen mal taşınır ise hacizden itibaren altı ay, taşınmaz ise hacizden itibaren bir yıl içinde satış isteyebilir. Aynı kararda borçlunun üçüncü kişilerdeki alacağının taşınır hükmünde olduğu vurgulanmış; para alacağında paranın satılarak paraya çevrilmesi söz konusu olamayacağından altı aylık sürenin bu tür hacizlere nasıl uygulanacağı ayrıca açıklanmıştır. Uygulamada banka hesabı, maaş dışı alacak ve üçüncü kişi nezdindeki alacak hacizlerinde de altı aylık süreyi takvime işlemek gerekir.

Sürenin başlangıcı haciz tarihidir. Birden çok kalem üzerinde farklı tarihlerde haciz konulmuşsa her mal için süre ayrı işler; dosyanın genel bir “satış süresi” yoktur. Bu nedenle tek bir satış talebiyle “tüm hacizli malların satışı” istenirken talebin her hacizli kalemi kapsadığından emin olunmalıdır.

Satış talebinin geri alınması: tek kullanımlık hak

İİK m. 110/1'in son cümlesine göre hacizli malın satılması yönündeki talep yalnız bir defa geri alınabilir. Satış talebinin geri alınması, haczi hemen düşürmez; ancak geri alınan talep kanuni süre içinde yenilenmezse haciz kalkar. Borçluyla yürütülen taksit veya uzlaşma görüşmeleri sırasında satış talebini geri almak yaygın bir uygulamadır; bu hakkın ikinci kez kullanılamayacağı ve yenileme için sürenin işlemeye devam ettiği gözden kaçırılmamalıdır. Taksit protokollerinde satıştan vazgeçmek yerine satışın ertelenmesine ilişkin icra dairesi nezdinde ayrı bir düzen kurulması, düşme riskini azaltır.

7343 sayılı Kanun değişikliği ve avans meselesi

24.11.2021 tarihli ve 7343 sayılı Kanunun 10. maddesiyle İİK m. 110/1'de yer alan “icra müdürü tarafından verilecek karar gereği gerekli gider onbeş gün içinde depo edilmezse veya” ibaresi madde metninden çıkarılmıştır. Böylece satış avansının süresinde yatırılmaması, güncel metne göre bağımsız bir düşme sebebi olmaktan çıkmıştır. Bununla birlikte değişiklikten önceki döneme ait dosyalarda, özellikle eski tarihli hacizlerin sıra cetveline girip girmeyeceği tartışılırken, avansın depo edilip edilmediği ve depo tarihi hâlâ belirleyici olabilir. Yargıtay 6. Hukuk Dairesi E.2025/1109 K.2025/2028 (14.05.2025) sayılı kararına konu dosyada şikâyetçi banka, taşınmaz üzerine 25.12.2013 tarihinde ihtiyati haciz koydurduğunu, hacizlerin 26.12.2013 tarihinde kesinleştiğini, satış talebi üzerine takdir edilen avansın 19.02.2014 tarihinde depo edildiğini ileri sürerek sıra cetvelinde kendisine pay ayrılmamasını şikâyet konusu yapmış; Daire, bölge adliye mahkemesi kararını bozmuştur. Bu dosya, eski tarihli hacizlerde satış talebi ve avans tarihlerinin belge bazında ortaya konulmasının sonuç üzerinde doğrudan etkili olduğunu göstermektedir.

Dosyanın işlemden kaldırılması ile haczin düşmesi aynı şey değildir

Uygulamada sık karıştırılan iki kurum vardır. Yargıtay İBBGK E.2016/4 K.2018/1 (16.02.2018) sayılı kararında açıkça belirtildiği üzere haciz talebi kanuni süresi içinde yapılmaz veya geri alındıktan sonra bu süre içinde yenilenmezse dosya işlemden kaldırılır; bu durumda takip düşmez, yalnızca dosya işlemden kaldırılır ve alacaklı yenileme talebi üzerine aynı takip dosyası üzerinden yeniden haciz isteyebilir. Kararda ayrıca alacaklının bir yıllık süre içinde haciz talebinde bulunmuş olması hâlinde, bu süre içinde haciz uygulanmamış olsa da dosyanın işlemden kaldırılmayacağı vurgulanmıştır.

Buradan çıkan pratik sonuç şudur: takibin canlı olması, haczin canlı olduğu anlamına gelmez. Dosya işlemde olabilir, ancak belirli bir mal üzerindeki haciz satış talebi yapılmadığı için düşmüş olabilir. Tersine, dosyanın işlemden kaldırılması da kendiliğinden haczi düşürmez; her haciz için İİK m. 110 sürelerinin ayrıca denetlenmesi gerekir.

Düşen haczin sicilden terkini ve sonuçları

İİK m. 110/2 uyarınca resmî sicile kayıtlı mallarda haczin kalktığı icra dairesiyle yapılacak yazışmalar sonucunda tespit edilirse sicili tutan idare haciz şerhini terkin eder ve işlemi icra dairesine bildirir. İİK m. 91/2 de taşınmaz haczinin kalkmasının tapu siciline haber verileceğini öngörür. Sicil kaydının terkin edilmemiş olması haczin ayakta olduğu anlamına gelmez; düşme kanundan doğar, terkin yalnızca sicili gerçek duruma uygun hâle getirir.

Hukuk Genel Kurulu E.2018/14 K.2021/1723 (21.12.2021) sayılı kararına konu olayda, taşınmaz malikinin talebi üzerine icra müdürü 20.05.2014 tarihli işlemiyle haczin İİK m. 110 gereğince düştüğünü belirleyerek kaldırılmasına karar vermiş, aynı gün tapuda terkin yapılmış; alacaklı vekili ise 02.02.2015 tarihli talebiyle hacizli iken yapılan tasarrufların kendisine bildirilmediğini ileri sürerek haczin yenilenmesini ve satış işlemlerinin devamını istemiştir. Uyuşmazlık onama ile sonuçlanmıştır. Olay, düşen haczin terkininden sonra malın el değiştirme ihtimalini ve alacaklının “haczin yenilenmesi” talebiyle eski sırasını geri kazanamayacağını somut biçimde ortaya koyması bakımından öğreticidir. Hacizli taşınmazın el değiştirmesine ilişkin olarak İİK m. 91/3'ün ayrı bir yollama hükmü içerdiği de hatırda tutulmalıdır; ancak bu imkân haczin ayakta olmasına bağlıdır.

Gider yönünden de risk vardır: İİK m. 110/3'e göre haczin kalkmasına sebebiyet veren alacaklı, o mala yönelik olarak haczin konulması ve muhafazası gibi tüm giderlerden sorumludur. Düşen hacze ilişkin masrafların borçluya yükletilmesi bu nedenle mümkün değildir; özellikle yediemin ücretleri yüksek tutarlara ulaşabilir.

Muhafaza altındaki mallar: haczin düşmesinden sonra resen tasfiye

Muhafaza işleminin dayanağı olan haciz kalkmışsa yedieminde bulunan mallar İİK m. 88/a uyarınca takibin yapıldığı yer icra dairesince resen tasfiye edilir. Süreç kademelidir: önce borçluya, tebliğden itibaren on gün içinde tarifeye göre belirlenen yedieminlik ücretini ödeyerek malı teslim alabileceği ihtar edilir; teslim almazsa rehin hakkı sahibine on günlük süre verilir; sicile kayıtlı mallarda, daha önce satışa çıkarılmamış olması kaydıyla elektronik açık artırma yoluyla resen satış yapılır; bunlar sonuç vermezse yediemine malı belirlenen değerin yüzde kırkı üzerinden, ücret mahsup edilerek almak üzere tebligat çıkarılır. Alacaklı açısından önemli olan, düşen haciz nedeniyle malın bu tasfiye rejimine girmesi ve alacaklının artık o mal üzerinde öncelik iddia edememesidir. Yeni haciz konulacaksa, tasfiye sürecinin hangi aşamada olduğu dosyadan kontrol edilmelidir.

Haczin yenilenmesi: yeni haciz, yeni sıra

Düşen haciz “canlandırılamaz”; yenileme talebi üzerine konulan haciz, yeni tarihli bir hacizdir. Bu, aynı mal üzerine arada başka alacaklıların haciz koydurmuş olması hâlinde sıranın gerilemesi demektir. Yenileme talebinde aşağıdaki usul kurallarına dikkat edilmelidir.

Taşınmaz, hasılat ve iştirak hâlindeki mallar

• Tapu bildirimi: İİK m. 91/1 uyarınca haczin ne miktar için yapıldığı, alacaklının adı ve tebliğe yarar adresi tapu siciline bildirilir; adresi değişen alacaklı masrafını vererek yeni adresinin bildirilmesini istemek zorundadır. Yenilemede güncel adresin verilmesi, sonraki tebligat sorunlarını önler.
• Hasılat ve kiracı: İİK m. 92'ye göre taşınmaz haczi hasılat ve menfaatlere de şamildir; icra dairesi rehin alacaklıları ile kiracılara hacizden haber verir ve kiracıya kiraları icra dairesine ödemesini emreder. Haciz düştüğünde bu emir dayanaksız kalır; yeniden hacizde kiracıya yeni bildirim yapılmasının istenmesi gerekir.
• İştirak hâlindeki mallar: Taksim edilmemiş miras veya iştirak hâlinde tasarruf edilen mal hissesi haczedilirse İİK m. 94 uyarınca ilgili üçüncü kişilere ihbar yapılır ve gerektiğinde tasfiye sonundaki hisse için tapuya şerh yazdırılır. Anonim şirket paylarında pay senedi çıkarılmamışsa haciz şirkete tebliğle yapılır ve tebliğ tarihinde yapılmış sayılır. Yenilemede bu ihbar ve tebliğlerin tekrarlanması ihmal edilmemelidir.

Konutta haciz ve tamamlama hacizleri

Yenileme haczi konutta yapılacaksa İİK m. 79/a'daki onay prosedürü yeniden işletilir: icra müdürü haciz kararını icra mahkemesinin onayına sunar, mahkeme dosya üzerinden üç gün içinde kesin olarak karar verir. Önceki hacizde alınmış onayın yeni haciz için yeterli olduğu varsayımıyla hareket edilmemelidir. İhtiyati haciz bakımından bu hüküm uygulanmaz.

İİK m. 139 ise ayrı bir durumu düzenler: satış tutarı bütün alacakları karşılamazsa icra memuru kendiliğinden yeni hacizler yaparak haczi tamamlar ve bu mallar ayrıca satış talebine gerek kalmaksızın mümkün olduğunca çabuk satılır. Ancak sonra gelen derecelerin önceden koydurdukları hacizlerin doğurduğu haklar saklıdır. Tamamlama haczi, düşmüş bir haczin sırasını geri getiren bir araç değildir.

Borçlunun tacir sıfatı ve rehinli takipler

İİK m. 46'ya göre borçlu tacir sıfatını yeni kazanmışsa bundan önce talep edilmiş hacizler, iflasına hükmolunmadıkça eskisi gibi icra olunur. Ipotekli taşınmazlarda ise takip İİK m. 148 uyarınca ipotek belgesinin akit tablosunun tapu idaresince verilmiş resmî örneği ibraz edilerek ayrıca yapılabilir; haciz yoluyla takipte haczin düşmesi rehin hakkını etkilemez, İİK m. 92/1 de taşınmaz haczinin rehin alacaklılarının haklarına halel getirmeyeceğini açıkça belirtir.

Ödeme veya ibra sonrası haczin yeniden konulması

Yenileme talebi refleks olarak verilmemelidir. Hukuk Genel Kurulu E.2022/1095 K.2022/1768 (20.12.2022) sayılı kararına konu olayda alacaklı vekili 07.11.2013 tarihli ibraname ile borçlunun icra borcu kalmadığını bildirmiş, hacizler kaldırılmış; ancak 12.10.2015 tarihinde aynı dosyada yeniden haciz istenmiş ve hacizler konulmuştur. Borçlunun açtığı menfi tespit davasında kötü niyet tazminatı talebinin reddine ilişkin hüküm yönünden Kurul bozma kararı vermiş; gerekçede alacaklının takibin başlangıcında haklı ve iyi niyetli olmasına karşın alacak kalmadığı hâlde ibraname verip hacizleri kaldırttıktan sonra yeniden haciz istemesi değerlendirilmiştir. Müvekkil talimatıyla yapılan yenilemelerde dosyadaki tahsilat, ibra ve protokol kayıtlarının kontrolü bu nedenle zorunludur.

Sıra cetveli ve şikâyet aşamasında haczin ayakta olup olmadığı

Haczin düşüp düşmediği uyuşmazlığı çoğunlukla sıra cetveline şikâyet yoluyla icra mahkemesine taşınır. Şikâyetçi, haczin konulduğu tarihi, satış talebinin tarihini ve gerekiyorsa avans depo tarihini belgeyle ispat etmelidir; düşme iddiasında bulunan taraf ise sürenin dolduğunu gösteren tarihleri ortaya koymalıdır. Bu tür şikâyetlerde verilen kararlara karşı kanun yoluna başvurunun etkisi bakımından Yargıtay İBBGK E.2021/5 K.2023/2 (28.04.2023) sayılı kararında açıklandığı üzere olağan kanun yollarının erteleyici etkisi kararın kesinleşmesini önler, ancak her zaman icrasını ertelemez. Paylaştırma işlemlerinin kanun yolu aşamasındaki seyri planlanırken bu ayrım gözetilmelidir.

Uygulamada dikkat: kontrol listesi

1. Haciz konulur konulmaz satış talebinin son gününü dosya takip sistemine girin.
2. Uzlaşma sürecinde satış talebini geri almak yerine erteleme yollarını değerlendirin.
3. Sıra cetveline şikâyette tüm tarihleri UYAP kayıtlarıyla destekleyin.
4. Muhafazalı mallarda haczin düşmesi hâlinde İİK m. 88/a tasfiye sürecini takip edin.

Sonuç

Kesinleşmiş takipte haciz, alacaklının süreli işlem yükümlülüğüne bağlı kırılgan bir güvencedir. İİK m. 110'daki satış talebi süreleri ve tek seferlik geri alma hakkı, 7343 sayılı Kanunla avans şartının kaldırılmasından sonra daha sade bir görünüm kazanmış olsa da düşme sonucunun ağırlığı değişmemiştir. Dosyanın işlemden kaldırılması ile haczin düşmesinin farklı kurumlar olduğu, yenileme haczinin yeni bir sıra yarattığı ve düşen hacze ilişkin giderlerin alacaklıda kalacağı akılda tutulmalıdır. Süre takibinin mal bazında yapılması ve yenileme taleplerinde dosyanın tahsilat geçmişinin kontrol edilmesi, hem sıra kaybını hem de tazminat riskini önlemenin en etkili yoludur.

Yararlanılan kaynaklar

Mevzuat

• İİK m.110 (Haczin kalkması)
• İİK m.91
• İİK m.88/A (Muhafazasına gerek kalmayan malların tasfiyesi)
• İİK m.92
• İİK m.94 (İştirak halinde tasarruf edilen mallar)
• İİK m.79/A (Konutta haciz)
• İİK m.139 (İcra dairesinin tamamlama hacizleri)
• İİK m.46
• İİK m.148 (Takip talebi)

Yargı kararları

• Yargıtay İBBGK E.2016/4 K.2018/1 (16.02.2018) — RG 29.06.2018/30463
• 6. Hukuk Dairesi E.2025/1109 K.2025/2028
• Hukuk Genel Kurulu E.2018/14 K.2021/1723
• Hukuk Genel Kurulu E.2022/1095 K.2022/1768
• Yargıtay İBBGK E.2021/5 K.2023/2 (28.04.2023) — RG 14.09.2023/32309