Çocuk Teslimi ve Kişisel İlişki Kararlarının Müdürlük Eliyle İcrası: Süreler, Şikâyet ve Disiplin Hapsi

Çocuk teslimi ve çocukla kişisel ilişki kurulmasına dair ilam ve tedbir kararlarının yerine getirilmesi, 7343 sayılı Kanunla birlikte İcra ve İflas Kanunu sisteminden çıkarılarak 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu’na eklenen özel bir kısma taşındı. Uygulamada hâlâ icra dairesi alışkanlığıyla hareket edilmesi, yanlış mercie başvuru, kaçırılan bir haftalık veya bir aylık süreler ve infazı kabil olmayan kişisel ilişki hükümleri en sık rastlanan hak kaybı nedenleri arasında. Bu yazıda yeni sistemin işleyişi, süreleri, yaptırımları ve içtihadın bu alandaki yönelimi dosya pratiği açısından ele alınmaktadır.

Sistemin Değişmesi: İcra Dairesinden Müdürlüğe

Güncel mevzuata göre aile mahkemelerince verilen çocuk teslimi veya kişisel ilişki kurulmasına dair ilam ya da tedbir kararları, çocuğun üstün yararı esas alınarak Adalet Bakanlığınca kurulan adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerince yerine getirilir (ÇKK m. 41/A). Müdürlük bulunmayan yerlerde bu görevleri Bakanlıkça belirlenen hukuk mahkemesi yazı işleri müdürlüğü üstlenir. İnfazda yetkili müdürlük, çocuğun yerleşim yeri müdürlüğüdür; bu nedenle teslim talebinin hükmü veren mahkemenin bulunduğu yerde değil, çocuğun yerleşim yerindeki müdürlükte açılması gerekir.

Anayasa Mahkemesi (Genel Kurul) E.2022/6 K.2024/225 (25.12.2024) sayılı kararında önceki düzeni ayrıntılı biçimde aktarmıştır: İİK’nın 7343 sayılı Kanunla yürürlükten kaldırılan 341. maddesinde, çocuk teslimine ilişkin ilam veya ara kararının gereğini yerine getirmeyen ya da engelleyen kişi hakkında şikâyet üzerine altı aya kadar zorlama hapsi öngörülmüş, hapis başladıktan sonra kararın gereği yerine getirilirse tahliye edileceği düzenlenmişti. Aynı kararda, ÇKK m. 41/A ile bu iş ve işlemlerin artık icra dairelerince değil müdürlüklerce yürütüleceği vurgulanmıştır. Kararın sonucu iptal olup iptal hükmünün kapsamı ve yürürlüğe giriş tarihi, somut dosyada uygulanacak hükmün belirlenmesinde ayrıca kontrol edilmelidir.

İnfaz, müdürlükçe görevlendirilen psikolog, pedagog, sosyal çalışmacı, çocuk gelişimci, rehber öğretmen gibi uzmanlar; uzman yoksa öğretmen marifetiyle gerçekleştirilir. Teslim işlemleri kural olarak müdürlükçe belirlenen teslim mekânlarında yapılır; valilik ve belediyeler müdürlüğün talebi üzerine elverişli mekân belirlemek, yoksa oluşturmak, araç ve sürücü tahsis etmekle yükümlüdür (ÇKK m. 41/D). Eski sistemdeki “icra memuru ile kapıya gitme” pratiği yerini kurumsal teslim mekânına bırakmıştır; teslim yerinin karar ya da müdürlük işlemiyle açıkça belirlenmesi, sonraki muhalefet şikâyetinin ispatı açısından da önemlidir.

ÇKK’nın genel hükümleriyle ilişki

ÇKK m. 3’teki tanımlar kanunun genel kurgusunu suça sürüklenen ve korunma ihtiyacı olan çocuklara göre kurar; bu maddede “mahkeme” ifadesi çocuk mahkemeleri ile çocuk ağır ceza mahkemelerini karşılar. Çocuk teslimi ve kişisel ilişki infazına ilişkin hükümler ise görevli yargı yeri olarak açıkça aile mahkemesini gösterir. Dolayısıyla bu kısımdaki uyuşmazlıklarda çocuk mahkemesine başvurulmamalıdır. Buna karşılık ÇKK m. 4’teki temel ilkeler, özellikle çocuğun yarar ve esenliğinin gözetilmesi, çocuk ve ailesinin bilgilendirilerek sürece katılımı ile insan haklarına dayalı, adil, etkili ve süratli bir usul izlenmesi ilkeleri, müdürlük işlemlerine yönelik şikâyetlerde dayanak olarak ileri sürülebilir.

İnfazı Kabil Hüküm: Sorun Çoğu Zaman Esas Kararda Başlar

Müdürlüğün yapabileceği, hükmün sınırlarıyla bağlıdır. Belirsiz bir kişisel ilişki düzenlemesi infaz aşamasında düzeltilemez. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi E.2023/3547 K.2023/2428 (17.05.2023) sayılı bozma kararına konu dosyada, kişisel ilişki her ayın ilk pazartesi günü kısa bir saat dilimiyle sınırlanmış, teslim saati ve gidiş-dönüş süreleri belirlenmemiş; taraf, çocukla bu nedenle görüşemediğini ileri sürerek hükmün açık, anlaşılır ve şüpheye yer vermeyecek şekilde, infazı kabil biçimde kurulması gerektiğini savunmuştur. Bu karar, kişisel ilişki hükmünün değişken koşullara uygun ve fiilen uygulanabilir olmasının resen gözetilmesi gerektiğini gösteren güncel bir örnektir.

Dava aşamasında talep sonucunda şu unsurların açıkça yer almasına özen gösterilmelidir:

• Teslim alma ve teslim etme gün ve saatleri (görüş saatinden ayrı olarak),
• Teslimin yapılacağı yer veya müdürlükçe belirlenecek teslim mekânına yollama,
• Taraflar farklı şehirlerdeyse yol süreleri ve yatılı görüşme düzeni,
• Teslimi yapabilecek veya alabilecek üçüncü kişiler,
• Bayram, yarıyıl ve yaz tatili dönemlerinin çakışma kuralları.

Ayrıca TMK m. 182’nin 7343 sayılı Kanunla eklenen ikinci fıkrası uyarınca mahkeme, kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerinin yerine getirilmemesi hâlinde çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayetin değiştirilebileceğini kararında ihtar eder. TMK m. 324’ün üçüncü fıkrası da aynı ihtarı kişisel ilişki kurulmasına dair kararlar bakımından öngörür. Bu ihtarın kararda yer alıp almadığı, ileride açılacak velayetin değiştirilmesi davası bakımından denetlenmelidir; eksiklik varsa kanun yoluna konu edilmelidir.

Yetki ve Rıza Kuralı

Kişisel ilişki kurulmasına ilişkin bütün düzenlemelerde çocuğun oturduğu yer mahkemesi de yetkilidir; boşanma ve evlilik birliğinin korunmasına ilişkin yetki kuralları saklıdır (TMK m. 326). Aynı maddeye göre kişisel ilişkiye yönelik bir düzenleme yapılıncaya kadar velayet sahibinin veya çocuğun bırakıldığı kişinin rızası dışında kişisel ilişki kurulamaz. Bu nedenle boşanma davası derdestken ara kararla kişisel ilişki tesis edilmemişse müdürlüğe yapılacak başvurunun dayanağı yoktur; önce ihtiyati tedbir niteliğinde bir ara karar alınmalıdır.

Müdürlük İşlemlerine Karşı Şikâyet ve İtiraz

Müdürlükçe yapılan işlem ve verilen kararlara karşı, öğrenme veya tebliğ tarihinden itibaren bir hafta içinde şikâyet yoluna gidilebilir (ÇKK m. 41/E). Şikâyet, işlemi gerçekleştiren müdürlüğün bağlı bulunduğu yerdeki aile mahkemesine yapılır. Mahkeme işlemlerin yerine getirilmesini durdurabilir ve dosya üzerinden ya da gerekirse ilgilileri dinleyerek ivedilikle karar verir.

Şikâyet kararına karşı tebliğden itibaren itiraz süresi, 7499 sayılı Kanunun 37. maddesiyle yapılan değişiklikle iki haftadır. İtiraz merci şöyle belirlenir: birden fazla aile mahkemesi varsa numara olarak izleyen daire, son numaralı daire için birinci daire; tek aile mahkemesi varsa asliye hukuk mahkemesi; aile mahkemesi hâkimi ile asliye hukuk hâkimi aynı kişiyse en yakın aile veya asliye hukuk mahkemesi. Merci bir hafta içinde karar verir, itirazı yerinde görürse işin esasına girer ve verdiği karar kesindir.

Yetki uyuşmazlığına güncel bir örnek Yargıtay 5. Hukuk Dairesi E.2024/11480 K.2025/3655 (18.03.2025) sayılı yargı yeri belirlenmesi kararına konu dosyadır. Ankara Batı 7. Aile Mahkemesinin derdest boşanma dosyasında verilen kişisel ilişki ara kararının infazına ilişkin şikâyette Ankara Batı 3. Aile Mahkemesi, işlemi yapan müdürlüğün Ardahan’da bulunduğunu belirterek Ardahan mahkemelerini yetkili görmüş; dosya Ardahan 2. Asliye Hukuk Mahkemesine (aile mahkemesi sıfatıyla) gitmiş ve uyuşmazlık Yargıtaya taşınmıştır. Pratik sonuç şudur: şikâyetin yöneltileceği mahkeme, kararı veren mahkeme değil, infaz işlemini yürüten müdürlüğün yeridir. Bu ayrım yapılmadan hükmü veren aile mahkemesine başvurmak, kısa süreli bir yolda ciddi zaman kaybına yol açar.

Muhalefet Hâlinde Disiplin Hapsi

Zorlama hapsinin yerini ÇKK m. 41/F’deki disiplin hapsi almıştır. Yaptırımlar şikâyete bağlıdır ve şikâyet süresi bir aydır.

Şikâyete bakmakla görevli ve yetkili yargı yeri, maddenin dördüncü fıkrası uyarınca teslim işlemini yürüten müdürlüğün bulunduğu yerdeki aile mahkemesidir. Şikâyet olunana dilekçe ile birlikte duruşma gün ve saatini içeren davetiye gönderilir; savunma ve delillerin duruşmaya kadar bildirilmesi gerektiği ve gelinmezse yokluğunda karar verileceği ihtar edilir.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi E.2025/5404 K.2025/9980 (20.11.2025) sayılı bozma kararında, velayet sahibi tarafın kişisel ilişkiyi engelleyecek davranışlardan kaçınmakla yükümlü olduğu, aksi hâlde TMK m. 324’ün üçüncü fıkrası uyarınca velayetin değiştirilmesi davasıyla karşılaşabileceği belirtilmiş; ÇKK m. 41/F ile muhalefete şikâyet üzerine uygulanacak yaptırımın ayrıca düzenlendiği hatırlatılmıştır. Bu yaklaşım, disiplin hapsi şikâyeti ile velayetin değiştirilmesi davasının birbirinin alternatifi değil, birlikte yürütülebilecek yollar olduğunu göstermektedir. Engellemenin süreklilik kazandığı dosyalarda müdürlük tutanakları, velayet davasının en güçlü delili hâline gelir.

Geçiş dönemi

Anayasa Mahkemesinin M.Ş.N. (2) başvurusuna ilişkin AYM Bireysel Başvuru, Başvuru No: 2018/27095, (İkinci Bölüm) 04.07.2022 tarihli kararında aktarılan düzenlemeye göre, icra dairelerince yürütülmeye devam eden süreçlerde de, müdürlüklerce yürütülen süreçlerde de muhalefet eylemleri bakımından ÇKK m. 41/F uygulanır. Eski tarihli bir icra dosyası üzerinden ilerleyen uyuşmazlıklarda yaptırımın mülga İİK hükmüne göre değil, bu madde çerçevesinde talep edilmesi gerekir. Aynı başvuruda Anayasa Mahkemesi ihlal sonucuna ulaşmıştır.

Etkisiz İnfaz ve Bireysel Başvuru Boyutu

AYM Bireysel Başvuru, Başvuru No: 2022/46086, (İkinci Bölüm) 12.03.2025 tarihli F.Y. başvurusunda, anlaşmalı boşanma ile kişisel ilişki kurulan anne 19.07.2021 tarihinde icra takibi başlatmış, icra emri 11.08.2021 tarihinde tebliğ edilmiş; talimat icra dairesince düzenlenen dört ayrı tutanakta çocukların adreste bulunamadığı ve teslimin sağlanamadığı tespit edilmiş, başvurucu 20.10.2021 tarihinde muhalefet nedeniyle şikâyet yoluna gitmiştir. Anayasa Mahkemesi bu başvuruda ihlal kararı vermiştir. Dosya yönetimi açısından ders şudur: başarısız her teslim girişimi tutanağa bağlatılmalı, çocuğun gizlendiği izlenimi doğuran olgular kayda geçirilmeli ve yaptırım şikâyeti süresinde yapılmalıdır. İç hukuk yollarının bu şekilde eksiksiz kullanılması, ileride bireysel başvuruda etkili infaz yükümlülüğünün ihlalini ortaya koymanın ön koşuludur.

Harç, Masraf ve Avukatlık Ücreti

Çocuk teslimi ve kişisel ilişki kararlarının yerine getirilmesine ilişkin işlemler, 492 sayılı Harçlar Kanunu ve diğer kanunlar uyarınca alınması gereken tüm harçlardan istisnadır; masraflar Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır (ÇKK m. 41/H). İstisna avukatlık ücretini kapsamaz; vekâlet ücreti ilişkisi müvekkille ayrıca kurulmalıdır. Görevlendirilen uzman ve öğretmenlere yapılan ödemeler de aynı madde kapsamında bütçeden yapılır; müdürlüğün masraf yatırılmadığı gerekçesiyle işlem yapmaktan kaçınması, şikâyet konusu yapılabilir.

Uygulamada Dikkat: Kontrol Listesi

1. Kişisel ilişki hükmünde teslim saatleri, yer ve yol süreleri açıkça yazılmış mı; değilse kesinleşmeden kanun yoluna gidildi mi?
2. TMK m. 182 ve m. 324 kapsamındaki velayetin değiştirilebileceğine ilişkin ihtar kararda var mı?
3. İnfaz talebi çocuğun yerleşim yerindeki müdürlüğe mi yapıldı?
4. Müdürlük işlemine karşı şikâyet, öğrenme veya tebliğden itibaren bir hafta içinde, işlemi yapan müdürlüğün yerindeki aile mahkemesine yöneltildi mi?
5. Şikâyet kararına itiraz iki hafta içinde yapıldı mı; itiraz merciinin kararının kesin olduğu müvekkile bildirildi mi?
6. Muhalefet hâlinde disiplin hapsi şikâyeti bir ay içinde yapıldı mı; teslim emri, tebliğ belgesi ve müdürlük tutanakları dilekçeye eklendi mi?
7. Hak sahibinin çocuğu süresinde iade etmemesi ayrı bir yaptırım nedeni olarak değerlendirildi mi?
8. Süreklilik arz eden engellemede velayetin değiştirilmesi davası ve, iç yollar tükendiğinde, bireysel başvuru seçeneği gözden geçirildi mi?

Sonuç

Yeni sistemde çocuk teslimi ve kişisel ilişki kararlarının infazı, harçsız ve masrafsız işleyen, uzman eşliğinde yürütülen ve kısa sürelere bağlı özel bir usule dönüşmüştür. Başarının ilk koşulu, dava aşamasında infazı kabil, ayrıntılı bir hüküm elde etmektir. İkinci koşul, bir haftalık şikâyet, iki haftalık itiraz ve bir aylık muhalefet şikâyeti sürelerine riayet ederek doğru aile mahkemesine başvurmaktır. Müdürlük tutanaklarının düzenli biçimde toplanması ise hem disiplin hapsi hem velayetin değiştirilmesi hem de olası bireysel başvuru açısından dosyanın temel delil altyapısını oluşturur.

Yararlanılan kaynaklar

Mevzuat

• ÇKK m.41/A
• ÇKK m.41/D (Teslim mekânları)
• ÇKK m.3 (Tanımlar)
• ÇKK m.4 (Temel ilkeler)
• TMK m.182
• TMK m.324 (Sınırları)
• TMK m.326 (Yetki)
• ÇKK m.41/E (Şikâyet ve itiraz)
• ÇKK m.41/F
• ÇKK m.41/H (Giderlerin karşılanması)

Yargı kararları

• Anayasa Mahkemesi (Genel Kurul) E.2022/6 K.2024/225 (25.12.2024)
• 2. Hukuk Dairesi E.2023/3547 K.2023/2428
• 5. Hukuk Dairesi E.2024/11480 K.2025/3655
• 2. Hukuk Dairesi E.2025/5404 K.2025/9980
• AYM Bireysel Başvuru, Başvuru No: 2018/27095
• AYM Bireysel Başvuru, Başvuru No: 2022/46086